Gepost op

Beschaafde boef van Westerbork

De straf die Gemmeker voor deze wandaden ontving heeft jarenzestigallures:
nog geen zes jaar detentie! Op 20 april 1951 werd ex-kampcommandant Gemmeker
vrijgelaten en zette zijn leven voort in zijn vaderland, in D?sseldorf. In deze
plaats stierf hij op 30 augustus 1983 een natuurlijke dood. Als ?brave?
burgerman. In een Duitse documentaire uit 1959 wordt Gemmeker gevraagd hoe hij
nu tegen dit vonnis aankijkt. Daarin zegt hij: ?Ik zou het zo willen zeggen: ik
heb destijds de rechter gezegd, dat ik me op geen enkele wijze schuldig voelde,
want ik heb gedaan wat mogelijk was.?
 
Nanda van der Zee, de historica van Westerbork, want zo mag ze inmiddels wel
genoemd worden, windt zich zoveel jaar na dato nog op over dit vonnis. De auteur
is vooral bekend door haar biografie over de historicus Presser. Daarnaast heeft
ze een stevige steen in de historische vijver gegooid door de stelling te
poneren dat de vlucht van Wilhelmina naar Engeland een daad van desertie is
geweest. In haar onlangs uitgegeven boekje met de slecht gekozen titel ?De trein?
maakt ze een vergelijking tussen Gemmeker en Adolf Eichmann. Het gaat haar in
dit boekje voornamelijk om een herijking van de figuur Gemmeker. De trein, die
iedere dinsdag het Jodentransport verzorgde, speelt slechts een ondergeschikte
rol.
 
Administratieve schakel
 
Evenals voor Eichmann gold voor Gemmeker dat hij zich slechts beschouwde als
administratieve schakel tussen top en uitvoering. Wat had hij misdaan? In de
hi?rarchie van verantwoordelijkheden is het nu eenmaal moeilijk te ontrafelen
waar je echt mee bezig bent. Zo blijf je mooi buiten schot. Eichmann kreeg
echter wel de doodstraf. En Gemmeker bleef goeddeels in de luwte. Van der Zee is
ge?ntrigeerd door de vraag hoe dat nu mogelijk is. Deze ?gentleman-boef?, zoals
Presser hem aanduidde, heeft kennelijk de indruk kunnen wekken dat er allerlei
verzachtende omstandigheden waren aan te voeren.
 
SS-Obersturmf?hrer Gemmeker was een beschaafd mens. Vloeken deed hij nooit. En
zijn kamp was een rustoord vergeleken bij een kamp als in Amersfoort of Vught.
Kamp Westerbork had een school, een bioscoop, een hospitaal, een orkest.
Overlevenden van Westerbork die hoorden van de wantoestanden in andere kampen,
prezen de gevangenschap onder Gemmeker. Hij schopte de Joden niet naar de trein,
maar lachte ze er naartoe. Bovendien beriep hij zich in zijn proces erop dat hij
er alles aan gedaan had, met zeer veel persoonlijk risico, om van Westerbork van
een Durchgangslager een Arbeitslager te maken. Dat deze ?mensenreddende dienst?
zijn eigen positie ook onmisbaarder en dus veiliger stelde, vertelde hij er niet
bij, merkt Van der Zee fijntjes op.
 
Bij Van der Zee dringt de vergelijking tussen Eichmann en Gemmeker zich
onontkoombaar op. Dit machinaal levende tweetal heeft het administratieve
beulswerk in een zekere luwte kunnen verrichten. En geen van beiden kenden
berouw. Gemmeker en Eichmann bleven tijdens hun proces hardnekkig volhouden geen
wetenschap te hebben gehad van het uiteindelijke lot van de Joden. Keurige heren
waren het. Geen kampbeulen als Kott?la en Berg. Geen boeventronies die aversie
opriepen. Maar inmiddels wel vertegenwoordigers van het absolute kwaad.
 
Te vroeg geboren
 
Want dat ook voor Gemmeker gold dat hij vertegenwoordiger was van dit kwaad,
bewijst Van der Zee onomstotelijk. Ook Presser heeft veel eerder in zijn werk
?Ondergang? niet direct een apologie voor Gemmeker opgesteld. Een van de meest
dramatische zaken is de behandeling van de premature baby Michieltje. In Kamp
Vugt had de moeder van Michiel zo lang op app?l moeten staan dat het kind te
vroeg werd geboren. In een veewagen werd ze naar Kamp Westerbork getransporteerd.
Daar liet Gemmeker acuut een couveuse voor dat kind uit Groningen komen. Hij
ontbood verder de bekende Joodse professor Van Crefeld, hoogleraar in de
kindergeneeskunde. Gemmeker leefde mee. Het kamp was in spanning. Gelukkig
haalde het kind het: een wolk van een baby! Toen het kind zes pond woog, ging
het echter op transport. Voor de Arbeitseinsatz?
 
Verbazingwekkend blijft dat deze gegevens kennelijk in tweede helft van de jaren
?40 niet voldoende waren voor een steviger veroordeling. Deze indringende vraag
stelt Van der Zee eigenlijk slechts impliciet aan de orde. Heeft het iets te
maken met de verdringingsijver in Nederland vlak na de Tweede Wereldoorlog? Het
is immers tekenend dat pas sinds de laatste twee decennia er werkelijk aandacht
bestaat voor kampen als Westerbork. Pas vanaf begin jaren ?80 heeft Westerbork
een herinneringscentrum. En in Amersfoort is men nu druk doende om grondiger
aandacht aan het kamp te schenken.
 
Vergoelijkend
 
Van der Zee heeft met dit boekje opnieuw aandacht gevraagd voor de positie van
Gemmeker. In 1999 schreef Martin van Amerongen in De Groene Amsterdammer nog
vergoelijkend dat de Joden het slechter hadden kunnen treffen. ?Zo?n Gemmeker,
bijvoorbeeld, was een onomkoopbaar man. Toegegeven, hij was wat aan de
chagrijnige kant, maar onder zijn bewind werd geen kampbewoner een haar gekrenkt,
het feit dat zij uiteindelijk richting Auschwitz zouden worden getransporteerd
even buiten beschouwing gelaten.? Deze toonzetting geeft temeer de noodzaak van
deze publicatie aan.

Bron: Reformatorisch Dagblad